Ocena ryzyka zawodowego – praktyczny przewodnik

Ocena ryzyka zawodowego pozwala ustalić, jakie zagrożenia występują podczas wykonywania pracy, jakie mogą być ich konsekwencje i w jaki sposób ograniczyć prawdopodobieństwo wypadku lub pogorszenia zdrowia pracownika. Nie powinna być traktowana wyłącznie jako dokument potrzebny do spełnienia wymogów prawnych. Dobrze przygotowana pomaga organizować stanowisko, dobierać zabezpieczenia oraz określić, kiedy konieczne są środki ochrony indywidualnej. Zgodnie z Kodeksem pracy to pracodawca odpowiada za ocenę i udokumentowanie ryzyka związanego z wykonywaną pracą oraz za poinformowanie pracowników o występujących zagrożeniach i sposobach ochrony.

Czym właściwie jest ryzyko zawodowe?

Warto odróżnić zagrożenie od samego ryzyka. Zagrożeniem może być ruchoma część maszyny, hałas, śliska nawierzchnia, substancja chemiczna, praca na wysokości albo kontakt z ostrym narzędziem. Ryzyko zawodowe określa natomiast prawdopodobieństwo, że dane zagrożenie doprowadzi do niepożądanego zdarzenia oraz jak poważne mogą być jego skutki, dlatego ten sam czynnik nie zawsze oznacza taki sam poziom ryzyka. Hałas występujący sporadycznie może wymagać innego podejścia niż wielogodzinna ekspozycja każdego dnia. Podobnie praca na wysokości wykonywana raz w miesiącu różni się od stanowiska, na którym takie zadania realizowane są przez większość zmiany.

Jak przeprowadzić analizę ryzyka zawodowego?

Rzetelna analiza ryzyka zawodowego rozpoczyna się od poznania rzeczywistego sposobu wykonywania pracy. Sama nazwa stanowiska to za mało. Trzeba sprawdzić zadania, używane maszyny i narzędzia, materiały, organizację przestrzeni, środowisko pracy oraz stosowane już zabezpieczenia.

Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że przy ocenie należy uwzględnić wszystkie prace wykonywane na danym stanowisku, zidentyfikować występujące przy nich zagrożenia, oszacować ryzyko oraz określić potrzebne działania profilaktyczne. Ważnym źródłem informacji są również sami pracownicy, którzy najlepiej znają codzienne warunki wykonywania swoich obowiązków.

W praktyce proces można uporządkować w kilku krokach:

• opisać stanowisko i wykonywane zadania,

• wskazać osoby narażone na poszczególne zagrożenia,

• zidentyfikować czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe,

• sprawdzić istniejące zabezpieczenia,

• oszacować prawdopodobieństwo zdarzenia i możliwe skutki,

• określić poziom ryzyka,

• zaplanować środki ograniczające zagrożenie,

• udokumentować wynik i przekazać pracownikom odpowiednie informacje.

Ocena ryzyka zawodowego BHP powinna odnosić się do faktycznych warunków, a nie do uniwersalnego opisu znalezionego dla podobnego stanowiska.

Co powinna obejmować ocena ryzyka zawodowego na stanowisku pracy?

Zakres zależy od charakteru obowiązków. W magazynie duże znaczenie mogą mieć ruch wózków, ręczne przemieszczanie ładunków i możliwość upadku przedmiotów. W warsztacie dochodzą maszyny, ostre elementy, odpryski czy hałas. Na budowie trzeba dodatkowo uwzględnić m.in. pracę na wysokości, zmienne warunki atmosferyczne oraz poruszanie się po nierównym podłożu.

Ocena ryzyka zawodowego na stanowisku pracy może obejmować czynniki:

• mechaniczne,
• chemiczne,
• biologiczne,
• elektryczne,
• termiczne,
• ergonomiczne,

a także;

• hałas,
• drgania,
• zapylenie,
• obciążenie fizyczne.

Samo wskazanie zagrożenia to jednak dopiero początek. Trzeba jeszcze określić, jakie zabezpieczenia już funkcjonują i czy są wystarczające.

Środki ochrony indywidualnej dobiera się do ryzyka, a nie odwrotnie

Przed zakupem odzieży i innych środków ochrony indywidualnej należy ustalić, przed czym konkretnie pracownik ma być chroniony.

Jeżeli zagrożenie można usunąć lub ograniczyć poprzez rozwiązanie techniczne albo zmianę organizacji pracy, to właśnie od takich działań powinno się zacząć. Dopiero ryzyka, których nie można wystarczająco ograniczyć w ten sposób, wpływają na dobór ochron indywidualnych.

W Białołęckim Centrum BHP dostępne są m.in. obuwie robocze i ochronne, rękawice, odzież ochronna i ostrzegawcza, kaski, okulary, przyłbice, ochronniki słuchu oraz wyposażenie do pracy na wysokości. Konkretnego produktu nie należy jednak wybierać wyłącznie na podstawie branży – powinien odpowiadać zagrożeniom wskazanym dla danego stanowiska.

Kiedy trzeba ponownie przeprowadzić ocenę?

Ocena ryzyka w miejscu pracy nie jest dokumentem przygotowywanym raz na cały okres funkcjonowania firmy. Powinna pozostawać aktualna.

Ponownej analizy wymagają szczególnie sytuacje, w których zmieniają się warunki będące podstawą wcześniejszej oceny – np. technologia, organizacja pracy, wyposażenie stanowiska, stosowane materiały lub środki ochrony. PIP wskazuje również na konieczność ponownej oceny wtedy, gdy wcześniejsze informacje straciły aktualność albo poprzednia analiza nie uwzględniła wszystkich istotnych zagrożeń.

Do ponownego sprawdzenia dokumentacji powinny skłonić również wypadki, zdarzenia potencjalnie wypadkowe czy powtarzające się sytuacje pokazujące, że dotychczasowe zabezpieczenia nie działają zgodnie z założeniami.

Jak wykorzystać ocenę ryzyka w codziennej pracy?

Największa wartość pojawia się wtedy, gdy dokument faktycznie wpływa na sposób wykonywania zadań. Wyniki powinny pomagać przy organizacji stanowiska, tworzeniu instrukcji, szkoleniu pracowników oraz doborze wyposażenia ochronnego. Jeżeli analiza wskazuje np. możliwość urazu stopy przez upadający element, informacja ta powinna zostać przełożona na odpowiedni poziom ochrony obuwia. Przy narażeniu na odpryski konieczna może być ochrona oczu lub twarzy, a przy hałasie – właściwie dobrane ochronniki słuchu.

Dzięki temu ocena ryzyka zawodowego staje się punktem wyjścia do konkretnych działań, a nie dokumentem odłożonym po podpisaniu do segregatora.

Dobra ocena ryzyka powinna działać w praktyce

Najprostszy test polega na przejściu przez stanowisko razem z osobą, która rzeczywiście wykonuje daną pracę. Jeśli dokument pozwala wskazać zagrożenia, osoby narażone, obecne zabezpieczenia i dalsze działania, może być realnym narzędziem poprawy bezpieczeństwa. Jeżeli natomiast nie uwzględnia czynności wykonywanych sporadycznie, awarii, zmian organizacyjnych czy rzeczywistego wyposażenia stanowiska, wymaga aktualizacji.

Po rozpoznaniu zagrożeń warto również sprawdzić, czy stosowane środki ochrony rzeczywiście odpowiadają wymaganiom stanowiska. W Białołęckim Centrum BHP można dobrać odzież, w tym spodnie, bluzy, koszulki, obuwie, a także wyposażenie ochronne do różnych warunków pracy – od magazynu i warsztatu po produkcję czy budowę. Najważniejsze jest jednak, aby wybór każdego elementu wynikał z tego, przed jakim konkretnym zagrożeniem ma chronić pracownika.